Szkarlatyna (płonica) to zakażenie paciorkowcem grupy A, które u dziecka zaczyna się nagle: wysoką gorączką i silnym bólem gardła, a po kilkunastu godzinach do dwóch dni pojawia się drobna, szorstka w dotyku wysypka i charakterystyczny „malinowy” język. Leczy się ją antybiotykiem przepisanym przez lekarza; dziecko przestaje zarażać po około dobie właściwego leczenia i wtedy, jeśli nie gorączkuje i dobrze się czuje, może wrócić do przedszkola.
Kiedy pilnie
112 lub SOR od razu, jeśli dziecko: ma trudności z oddychaniem (stęka przy wydechu, wciąga skórę pod żebrami, ma przerwy w oddechu), sinieje wokół ust, jest wiotkie, trudno je dobudzić albo nie utrzymuje kontaktu; ma wysypkę, która nie blednie pod uciskiem, albo szarą, bladą lub marmurkową skórę; ból gardła gwałtownie narasta, dziecko nie może przełknąć, z trudem mówi lub otwiera usta; ma wysoką gorączkę z silnym bólem mięśni lub bolesnym, czerwonym, obrzękniętym miejscem na ciele.
Lekarz tego samego dnia: każde podejrzenie szkarlatyny (ból gardła z gorączką i wysypką), niemowlę poniżej 3. miesiąca z temperaturą 38°C lub wyższą, dziecko, które dużo mniej pije, ma suchą pieluchę przez 12 godzin lub dłużej, a także szkarlatyna jednocześnie z ospą wietrzną.
Kontrola w ciągu kilku dni / tygodni: gdy mimo leczenia nie ma poprawy (zadzwoń do lekarza, nie czekaj do końca kuracji), gdy gorączka wraca albo gdy kilka tygodni po chorobie pojawia się ciemny mocz, obrzęki powiek, bóle stawów lub dziwne, mimowolne ruchy.
Jak wygląda szkarlatyna u dziecka — objawy dzień po dniu
Okres wylęgania jest krótki: od kilkunastu godzin do kilku dni (Medycyna Praktyczna podaje 12 godzin–4 dni, CDC 2–5 dni). Choroba nie rozkręca się powoli jak przeziębienie — zwykle rano dziecko jest zdrowe, a po południu ma 39°C i skarży się, że boli je przy przełykaniu.
Pierwsza doba: gorączka i gardło
- Gorączka powyżej 38°C, często z bólem głowy.
- Silny ból gardła, żywoczerwone gardło i migdałki, czasem z nalotem.
- Powiększone, tkliwe węzły chłonne z przodu szyi.
- U młodszych dzieci często ból brzucha, nudności i wymioty — bywa, że to one pierwsze niepokoją rodzica, a gardło „wychodzi” dopiero w badaniu.
Ważna wskazówka: w szkarlatynie i anginie paciorkowcowej zwykle nie ma kataru ani kaszlu. Ból gardła z katarem, kaszlem i chrypką to najczęściej infekcja wirusowa.
Druga doba: wysypka
Wysypka pojawia się 12–48 godzin po pierwszych objawach. Jest drobna, gęsta, czerwona, a najbardziej charakterystyczne jest to, że w dotyku przypomina papier ścierny. Zaczyna się na klatce piersiowej i brzuchu, potem się rozprzestrzenia. Najlepiej widać ją w zgięciach: pod pachami, w pachwinach, w zgięciach łokci, na pośladkach — w fałdach skóry tworzy ciemniejsze, czerwone linie. Pod uciskiem blednie.
Twarz wygląda inaczej niż reszta ciała: policzki są mocno zaczerwienione, a skóra wokół ust i brody pozostaje blada (tzw. trójkąt Fiłatowa). Dłonie i stopy zwykle są wolne od wysypki.
Jeśli zastanawiasz się, czy to na pewno szkarlatyna, a nie inna wysypka, porównaj objawy z naszym przewodnikiem o wysypce u dziecka. Ostatecznie i tak rozstrzyga lekarz — wczesne objawy płonicy przypominają kilka innych chorób, w tym odrę, różyczkę czy chorobę Kawasakiego.
Język: od białego nalotu do „malinowego”
Na początku język jest pokryty białym (czasem żółtawym) nalotem. Nalot schodzi od brzegów i po 4–5 dniach język staje się czerwony, lekko obrzęknięty, z wyraźnymi brodawkami — stąd nazwa „malinowy” albo „truskawkowy”.
Po tygodniu i dłużej: łuszczenie skóry
Kiedy wysypka znika, skóra zaczyna się łuszczyć jak po oparzeniu słonecznym. Według Medycyny Praktycznej najpierw na twarzy (około 7. dnia), potem na tułowiu (po około 2 tygodniach), a na dłoniach i stopach nawet po 3 tygodniach — płatami, od opuszków palców. To normalny etap zdrowienia, nie nawrót choroby i nie powód do niepokoju. Nie zrywaj płatów skóry, wystarczy zwykły emolient.
W jakim wieku dzieci chorują na szkarlatynę
Szczyt zachorowań przypada na wiek 5–15 lat, czyli starszych przedszkolaków i dzieci szkolne. U dzieci poniżej 3 lat szkarlatyna i angina paciorkowcowa zdarzają się rzadko, a niemowlęta zwykle na płonicę nie chorują. U maluchów paciorkowiec daje częściej mniej charakterystyczny obraz: gorączkę, przedłużający się gęsty katar, rozdrażnienie i brak apetytu.
Zarazić się łatwo: bakterie przenoszą się drogą kropelkową (kaszel, kichanie, rozmowa z bliska) i przez bezpośredni kontakt, także przez wspólne kubki czy sztućce. Dlatego płonica krąży w przedszkolach, szkołach i domach z rodzeństwem.
Na płonicę można zachorować więcej niż raz (nawet trzykrotnie) — paciorkowce wytwarzają kilka typów toksyny, a przechorowanie chroni tylko przed tym, który wywołał chorobę. Szczepionki przeciw szkarlatynie nie ma.
Jak lekarz rozpoznaje szkarlatynę — szybki test na paciorkowca
Doświadczony pediatra często rozpozna płonicę po obejrzeniu gardła, języka i wysypki. Standardem jest jednak potwierdzenie paciorkowca:
- Szybki test antygenowy — wymaz z gardła i migdałków, wynik po kilku–kilkunastu minutach w gabinecie.
- Posiew wymazu z gardła — wynik po 1–3 dniach. CDC zaleca, by u dzieci powyżej 3 lat przy ujemnym szybkim teście, a dalej utrzymującym się podejrzeniu, potwierdzić wynik posiewem, bo szybkie testy są mniej czułe.
Morfologia czy CRP zwykle nie są potrzebne do samego rozpoznania. Badanie na paciorkowca ma znaczenie praktyczne: antybiotyk ma sens tylko przy zakażeniu bakteryjnym, a większość bólów gardła u dzieci to wirusy.
Leczenie szkarlatyny u dziecka
Antybiotyk — wybiera i dawkuje lekarz
Szkarlatynę leczy się antybiotykiem. Lekiem pierwszego wyboru jest penicylina (alternatywnie amoksycylina, a przy uczuleniu inne grupy), a typowa kuracja trwa 10 dni. Dawkę lekarz dobiera do masy ciała dziecka — nie stosuj antybiotyku „z poprzedniej choroby” ani od rodzeństwa.
Dziecko zwykle czuje się wyraźnie lepiej po 1–3 dniach leczenia. I tu jest najczęstszy błąd: gorączka spadła, gardło nie boli, więc antybiotyk ląduje w szafce. Tymczasem:
- Poprawa samopoczucia nie oznacza, że bakterie zniknęły. Krótsza kuracja zwiększa ryzyko, że paciorkowiec przetrwa w gardle i choroba wróci.
- Pełna kuracja zmniejsza ryzyko powikłań — ropnych (ucho, zatoki, ropień okołomigdałkowy) i późnych, immunologicznych, takich jak gorączka reumatyczna.
- Pełna kuracja ogranicza zarażanie rodzeństwa i dzieci w grupie.
Jeśli dziecko wymiotuje po leku, dostało wysypki pokrzywkowej po rozpoczęciu antybiotyku albo pominęliście dawkę — zadzwoń do lekarza lub zapytaj farmaceutę, zamiast samodzielnie przerywać leczenie.
Co możesz zrobić w domu
- Picie przede wszystkim — chłodne napoje, małe porcje często. Przy bólu gardła dziecko chętniej pije przez słomkę.
- Miękkie, chłodne jedzenie: jogurt, kisiel, zupy krem, puree. Brak apetytu przez kilka dni jest normalny, mniejsze picie — już nie.
- Lek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy (paracetamol lub ibuprofen) w dawce dobranej do masy ciała, zgodnie z ulotką albo zaleceniem lekarza lub farmaceuty. Dzieciom poniżej 16 lat nie podaje się kwasu acetylosalicylowego. Więcej o tym, kiedy obniżać temperaturę, piszemy w tekście o gorączce u dziecka.
- Starsze dzieci mogą ssać tabletki na gardło przeznaczone dla ich wieku.
- Odpoczynek — leżenie w łóżku nie jest obowiązkowe, wystarczy spokojny dzień w domu.
- Higiena: osobny kubek i ręcznik dla chorego, częste mycie rąk, chusteczki od razu do kosza.
Większość dzieci przechodzi szkarlatynę w domu. Do szpitala trafiają dzieci z cięższym przebiegiem, odwodnieniem lub powikłaniami.
Jak długo zaraża szkarlatyna i kiedy powrót do przedszkola
To najczęstsze pytanie rodziców, bo od niego zależy urlop i opieka. Odpowiedź źródeł jest spójna:
- Z antybiotykiem dziecko przestaje zarażać po około 24 godzinach od pierwszej dawki. NHS i brytyjska agencja zdrowia publicznego (UKHSA) zalecają, by dziecko zostało w domu przez 24 godziny od rozpoczęcia antybiotyku. Tak samo podają polscy pediatrzy w Medycynie Praktycznej: izolacja przez dobę skutecznej antybiotykoterapii.
- Bez antybiotyku zaraźliwość może trwać 2–3 tygodnie od początku objawów (NHS).
W praktyce sam upływ doby nie wystarczy. Dziecko wraca do przedszkola, gdy nie gorączkuje i dobrze się czuje — a po płonicy, nawet leczonej, wiele dzieci potrzebuje kilku dni, żeby odzyskać siły. Prof. Ernest Kuchar (WUM) radzi, by z intensywnym wysiłkiem, np. WF, poczekać, aż dobre samopoczucie utrzyma się co najmniej 72 godziny. Pamiętaj, że po powrocie do przedszkola dziecko nadal musi brać antybiotyk do końca kuracji — uzgodnij godziny dawek tak, by dało się je podać w domu.
Ta sama zasada (1 doba skutecznej antybiotykoterapii) jest w zestawieniu Medycyny Praktycznej o powrocie dzieci do przedszkola po chorobach zakaźnych. Placówki mogą mieć własne wymagania, więc sprawdź regulamin swojego przedszkola. Łuszcząca się skóra nie zaraża i nie jest przeciwwskazaniem do powrotu.
Rodzeństwo i domownicy. Jeśli u brata lub siostry chorego pojawi się ból gardła i gorączka, umów wizytę — nie podawaj antybiotyku „na zapas”. Kobieta w ciąży powinna unikać bliskiego kontaktu z chorym i zgłosić się do lekarza, jeśli pojawią się u niej objawy.
Powikłania szkarlatyny — kiedy wracać do lekarza
Przy właściwym leczeniu powikłania płonicy zdarzają się dziś bardzo rzadko. Dzielą się na dwie grupy.
Wczesne (ropne) — w trakcie choroby lub tuż po niej
- Zapalenie ucha środkowego — ból ucha, rozdrażnienie, nawrót gorączki (zobacz: ból ucha u dziecka).
- Ropień okołomigdałkowy lub zagardłowy — ból gardła, który szybko się nasila, obrzęk w gardle, trudność z mówieniem, połykaniem i otwarciem ust. To wskazanie do SOR.
- Ropne zapalenie węzłów chłonnych szyi — bolesny, powiększający się guz na szyi.
- Zapalenie zatok, rzadziej zapalenie płuc, a wyjątkowo zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
Późne (immunologiczne) — 1–5 tygodni po chorobie
- Popaciorkowcowe kłębuszkowe zapalenie nerek — może pojawić się około 10 dni po początku szkarlatyny. Objawy: ciemny, czerwonobrązowy mocz, mniej oddawanego moczu, obrzęki twarzy i powiek, dłoni i stóp.
- Gorączka reumatyczna — 1–5 tygodni po zakażeniu: bolesne, obrzęknięte stawy (kolana, kostki, łokcie, nadgarstki), zmęczenie, gorączka, czasem mimowolne, „taneczne” ruchy rąk i twarzy (pląsawica). Może zajmować serce. W krajach rozwiniętych jest dziś rzadka i dotyczy głównie dzieci w wieku szkolnym.
Nie ma jednego obowiązkowego zestawu badań kontrolnych po płonicy. Lekarz zdecyduje, czy zlecić np. badanie ogólne moczu — najważniejsza jest Twoja obserwacja przez kilka tygodni po chorobie. Jeśli zauważysz któryś z powyższych objawów, zgłoś się do pediatry.
Inwazyjne zakażenie paciorkowcem grupy A — objawy alarmowe
Bardzo rzadko paciorkowiec przedostaje się do krwi i głębokich tkanek. To inwazyjne zakażenie paciorkowcem grupy A (iGAS): sepsa, martwicze zapalenie powięzi, paciorkowcowy zespół wstrząsu toksycznego. Takie zakażenia przebiegają szybko i są leczone w szpitalu antybiotykami dożylnie. NHS zaleca też pilny kontakt z lekarzem, gdy dziecko ma szkarlatynę i ospę wietrzną jednocześnie — zmiany po ospie to łatwa droga wejścia dla bakterii.
Sygnały, przy których trzeba działać od razu (wg UKHSA i NHS):
- wysoka gorączka z silnym bólem mięśni albo tkliwością mięśni w jednym miejscu ciała;
- narastający ból, obrzęk i zaczerwienienie wokół rany;
- niewyjaśnione wymioty lub biegunka z pogarszającym się stanem;
- trudności z oddychaniem, sina, szara lub marmurkowa skóra, wysypka, która nie blednie pod uciskiem, senność, z której trudno dziecko wybudzić;
- dziecko, które było „na prostej”, a nagle się pogarsza — po płonicy, anginie albo infekcji dróg oddechowych.
W takiej sytuacji dzwoń pod 112 lub jedź na SOR — nie czekaj na wizytę kontrolną.
Najczęstsze pytania
Czy szkarlatyna może przebiegać bez wysypki?
Tak, wysypka bywa słaba i łatwo ją przeoczyć, zwłaszcza na ciemniejszej skórze — wtedy pomaga dotyk (szorstkość jak papier ścierny). Zakażenie paciorkowcem gardła bez wysypki to angina paciorkowcowa, leczona tak samo. Rozstrzyga badanie i test na paciorkowca.
Ile trwa szkarlatyna?
Ostre objawy zwykle mijają w około tydzień, a przy antybiotyku gorączka spada najczęściej w 1–3 doby. Łuszczenie skóry może trwać jeszcze kilka tygodni.
Czy dorosły może zarazić się szkarlatyną od dziecka?
Może, choć dorośli chorują rzadziej. Częściej rodzic złapie anginę paciorkowcową. Myj ręce, nie dziel się kubkiem i sztućcami z chorym, a przy bólu gardła z gorączką idź do lekarza.
Czy po szkarlatynie trzeba zrobić badanie moczu?
Nie ma takiego obowiązku dla każdego dziecka — decyduje lekarz. Obserwuj mocz i obrzęki przez kilka tygodni: ciemny mocz lub opuchnięte powieki to powód do szybkiej wizyty.
Czy można wyjść na spacer z dzieckiem chorym na szkarlatynę?
Po pierwszej dobie antybiotyku, gdy dziecko nie gorączkuje i dobrze się czuje, krótki spacer nie zaszkodzi. Unikaj tylko bliskiego kontaktu z innymi dziećmi, dopóki nie minie doba leczenia.
Źródła
- Medycyna Praktyczna — Szkarlatyna (płonica): objawy i leczenie
- Medycyna Praktyczna — Szkarlatyna: zaraźliwość i badania kontrolne
- Medycyna Praktyczna, prof. E. Kuchar — Jak długo izolować dzieci leczone z powodu chorób zakaźnych?
- Medycyna Praktyczna — Szkarlatyna: możliwe powikłania
- Medycyna Praktyczna, dr hab. E. Kuchar — Powrót dzieci do przedszkola po przebytych chorobach zakaźnych
- NHS — Quinsy (ropień okołomigdałkowy)
- NHS — Sepsis
- NHS — Scarlet fever
- UKHSA — Update on scarlet fever and invasive group A strep
- CDC — Clinical Guidance for Scarlet Fever
- CDC — Clinical Guidance for Group A Streptococcal Pharyngitis
- CDC — Post-Streptococcal Glomerulonephritis
- CDC — Acute Rheumatic Fever