Ból gardła u dziecka w większości przypadków wywołują wirusy. Wtedy antybiotyk nie pomaga, a choroba mija sama w ciągu kilku dni do tygodnia. Angina paciorkowcowa odpowiada za mniejszość zachorowań: według polskich rekomendacji 15–30% zapaleń gardła u dzieci powyżej 3. roku życia. Rozpoznaje się ją wymazem albo szybkim testem z gardła, nie „na oko”. Kaszel i katar przemawiają raczej za wirusem. Wysoka gorączka bez kaszlu, ropne naloty na migdałkach i bolesne węzły chłonne na szyi przemawiają za paciorkowcem.
Kiedy pilnie
112 lub SOR od razu, gdy dziecko:
- ma trudności z oddychaniem, oddycha ze świstem albo „piskiem” przy wdechu;
- ślini się, bo nie jest w stanie przełknąć śliny, albo nie przełyka niczego;
- nie może otworzyć ust (szczękościsk), mówi niewyraźnie, „jak z kluską w ustach”;
- siedzi pochylone do przodu z wysuniętą szyją i nie chce się położyć;
- ma obrzęk w jamie ustnej lub na szyi, a ból gardła gwałtownie narasta.
Takie objawy mogą oznaczać ropień okołomigdałkowy albo zapalenie nagłośni. Dziecka z dusznością nie układaj na płasko. Niech siedzi tak, jak mu wygodnie.
Do lekarza tego samego dnia, gdy na migdałkach są ropne naloty lub białe plamki, ból jest tak silny, że dziecko nie chce jeść ani pić, gorączka jest wysoka i nie ustępuje albo maluch robi się senny, apatyczny i mało siusia. Do lekarza tego samego dnia idź też, gdy pojawia się drobna, szorstka wysypka (może to być szkarlatyna).
W ciągu kilku dni, gdy ból gardła nie mija po tygodniu albo zapalenia gardła wracają co kilka tygodni.
Dlaczego to zwykle wirus
Gardło boli przy niemal każdym przeziębieniu. Według Rekomendacji Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków (NPOA) wirusy wywołują 70–85% ostrych zapaleń gardła i migdałków u dzieci powyżej 3 lat. Najczęściej są to rinowirusy, koronawirusy, adenowirusy, wirusy grypy i paragrypy, a także wirus Epsteina-Barr, który powoduje mononukleozę. Bakterie wywołują 15–30% zachorowań, prawie zawsze chodzi o Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowca beta-hemolizującego grupy A. Taką infekcję nazywa się potocznie anginą.
W praktyce rodzicom wystarczy jedna wskazówka: wirus rzadko atakuje samo gardło. Zwykle zajmuje całe górne drogi oddechowe, czyli nos, gardło, czasem krtań i spojówki. Paciorkowiec działa bardziej punktowo, w migdałkach.
Co przemawia za wirusem
- kaszel;
- katar i wodnista wydzielina z nosa;
- chrypka;
- zaczerwienione, łzawiące oczy (zapalenie spojówek);
- pęcherzyki lub owrzodzenia w jamie ustnej;
- biegunka, bóle mięśni.
Co przemawia za paciorkowcem
- nagły początek, silny ból gardła i ból przy przełykaniu;
- gorączka powyżej 38°C, a do tego brak kaszlu;
- czerwone, obrzęknięte migdałki z białawym nalotem;
- powiększone, bolesne węzły chłonne pod żuchwą i z przodu szyi;
- u młodszych dzieci często ból brzucha, nudności i wymioty. Rodzic myśli wtedy o „żołądkówce”, a przyczyna siedzi w gardle;
- drobne wybroczyny na podniebieniu, szorstka wysypka (szkarlatyna to ta sama bakteria);
- wiek 5–15 lat i kontakt z kimś chorym na anginę w ostatnich 2 tygodniach.
Rekomendacje NPOA podkreślają jednak, że żaden z tych objawów, ani nawet ich zestaw, nie pozwala na pewne rozpoznanie anginy paciorkowcowej. Naloty na migdałkach daje też mononukleoza i zakażenie adenowirusowe. Lekarz może na podstawie badania rozpoznać infekcję wirusową, ale paciorkowca potwierdza już tylko badanie mikrobiologiczne.
Skala Centora/McIsaaca: jak lekarz ocenia ryzyko
Do oceny prawdopodobieństwa anginy paciorkowcowej polskie rekomendacje zalecają skalę punktową Centora w modyfikacji McIsaaca. Pokazujemy ją, żeby było jasne, skąd lekarz bierze decyzję o teście. To nie jest narzędzie do stawiania diagnozy w domu, bo część punktów wymaga obejrzenia migdałków i zbadania węzłów chłonnych.
| Kryterium | Punkty |
|---|---|
| Gorączka powyżej 38°C | 1 |
| Brak kaszlu | 1 |
| Powiększone węzły chłonne szyjne przednie | 1 |
| Nalot i obrzęk migdałków | 1 |
| Wiek 3–14 lat | 1 |
| Wiek 15–44 lata | 0 |
| Wiek 45 lat i więcej | −1 |
Co oznacza wynik według Rekomendacji NPOA 2016:
| Punkty | Odsetek potwierdzonej anginy paciorkowcowej | Postępowanie |
|---|---|---|
| 0–1 | ok. 2–6% | bez dalszych badań, leczenie objawowe |
| 2–3 | ok. 10–28% | szybki test lub wymaz, decyzja zależnie od wyniku |
| 4–5 | ok. 38–63% | lekarz może od razu włączyć antybiotyk, równolegle pobierając wymaz; jeśli wynik jest ujemny, antybiotyk się odstawia |
Nawet przy maksymalnej punktacji paciorkowca ma mniej więcej co drugie dziecko. Dlatego sama skala nie wystarcza do rozpoznania.
Szybki test z gardła i wymaz
Szybki test na antygen paciorkowca (często nazywany Strep A) robi się w gabinecie. Lekarz lub pielęgniarka pociera wymazówką migdałki i tylną ścianę gardła, a wynik jest po kilku–kilkunastu minutach. Dla dziecka to kilka sekund nieprzyjemnego odruchu wymiotnego.
- Wynik dodatni wystarcza do rozpoczęcia leczenia. Testy mają swoistość powyżej 95%, czyli rzadko „widzą” paciorkowca, którego nie ma.
- Wynik ujemny u dziecka bywa potwierdzany posiewem wymazu z gardła. Czułość testów wynosi 70–90%, więc część zakażeń mogą przeoczyć. Według rekomendacji NPOA posiew jest potrzebny, jeśli czułość użytego testu jest mniejsza niż 90%. Wynik posiewu jest po 1–2 dobach.
Dlaczego lekarz nie robi testu każdemu dziecku z bólem gardła? Bo test nie odróżnia zakażenia od nosicielstwa. Według NPOA bezobjawowo nosi paciorkowca 5–21% dzieci w wieku 3–15 lat. U takiego dziecka zwykłe przeziębienie da dodatni test, a antybiotyk niczego nie wyleczy. Gdy objawy wyraźnie wskazują na wirusa (kaszel, katar, chrypka), testowanie nie ma sensu.
Dziecko poniżej 3 lat: paciorkowiec to rzadkość
U niemowląt i maluchów do 3. roku życia angina paciorkowcowa jest rzadka. Amerykańskie CDC podkreśla, że w tym wieku zakażenie paciorkowcem rzadko daje klasyczne zapalenie gardła. Częściej objawia się jako tzw. streptokokoza: najpierw katar z gęstą, śluzowo-ropną wydzieliną, potem brak apetytu, gorączka (rzadko wysoka) i rozdrażnienie. Nosicielstwo w tej grupie wiekowej to według NPOA 2–7%. Skala Centora/McIsaaca przyznaje punkt za wiek dopiero od 3 lat, a CDC nie zaleca rutynowego potwierdzania ujemnego testu posiewem u dzieci poniżej 3 lat, bo gorączka reumatyczna w tym wieku praktycznie się nie zdarza.
Wniosek dla rodzica: zaczerwienione gardło u półtoraroczniaka z katarem i gorączką to niemal zawsze wirus. Maluch nie powie, że boli go gardło. Zobaczysz raczej, że odmawia jedzenia, ślini się bardziej niż zwykle, budzi się z płaczem albo pije mniej. W tym wieku najważniejsze jest pilnowanie nawodnienia. Wskazówki co do gorączki u dziecka są w osobnym poradniku.
Antybiotyk tylko przy potwierdzonym paciorkowcu. Dlaczego
Według Rekomendacji NPOA zapalenie gardła to schorzenie, w którym antybiotyki są nadużywane najczęściej. W badaniach z podwójnie ślepą próbą antybiotyk okazał się lepszy od placebo wyłącznie w zapaleniach gardła z potwierdzonym paciorkowcem. Nie wykazano przewagi nawet u pacjentów z wysokim prawdopodobieństwem w skali punktowej, jeśli nie zrobiono testu. Na wirusy antybiotyk nie działa wcale, za to niesie ryzyko biegunki, wysypki i uczulenia oraz sprzyja oporności bakterii.
Gdy paciorkowiec jest potwierdzony, antybiotyk:
- zmniejsza o około dwie trzecie ryzyko gorączki reumatycznej, czyli późnego powikłania, które może uszkodzić serce i stawy. W Polsce jest dziś rzadka, ale właśnie dlatego, że anginę się leczy;
- skraca zakaźność: dziecko przestaje zarażać około 24 godzin od rozpoczęcia skutecznego leczenia. Bez leczenia może zarażać jeszcze około tygodnia po ustąpieniu objawów;
- zmniejsza ryzyko zapalenia ucha środkowego i zatok;
- skraca objawy, choć niewiele, o 1–2 dni.
Antybiotyk nie zmniejsza wyraźnie ryzyka ropnia okołomigdałkowego. Ropień zdarza się rzadko, a według rekomendacji trzeba by leczyć tysiące chorych, żeby zapobiec jednemu przypadkowi. Dlatego objawy alarmowe z ramki powyżej obowiązują także u dziecka, które już bierze antybiotyk.
Lekiem z wyboru w Polsce jest penicylina: paciorkowiec grupy A jest na nią w pełni wrażliwy, a lek ma wąskie spektrum i jest dobrze tolerowany. Rodzaj leku i dawkę dobiera lekarz według masy ciała dziecka. Najważniejsza zasada dla rodzica: podawać antybiotyk przez cały zalecony czas (przy penicylinie zwykle 10 dni), nawet jeśli dziecko po 2–3 dniach czuje się świetnie. Według NPOA przerwanie kuracji to najczęstsza przyczyna niepowodzenia leczenia i nawrotów.
Leczenie objawowe: co możesz zrobić w domu
Przy wirusowym zapaleniu gardła leczenie objawowe to całe leczenie. Przy anginie towarzyszy antybiotykowi.
- Picie przede wszystkim. Często i po trochu: woda, letnie herbatki, chłodne napoje. Zimne płyny i np. lody mogą łagodzić ból. Gorzej wypadają kwaśne soki, które szczypią.
- Miękkie jedzenie. Zupy, kaszki, jogurty, puree. Brak apetytu przez kilka dni jest normalny. Picie jest ważniejsze od jedzenia.
- Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe: paracetamol lub ibuprofen. Dawkę ustala się według masy ciała dziecka, zgodnie z ulotką albo zaleceniem lekarza lub farmaceuty. Kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) nie podaje się dzieciom poniżej 16 lat. Celem leczenia jest komfort dziecka, a nie „zbicie” każdej podwyższonej temperatury.
- Tabletki do ssania nadają się dopiero dla starszych dzieci, zwykle od 4–6 lat, które nie połkną ich w całości. U młodszych lepiej sprawdzają się preparaty w aerozolu dopuszczone dla danego wieku. Płukania gardła solą NHS u małych dzieci nie zaleca.
- Odpoczynek i nawilżone powietrze. Przy zatkanym nosie dziecko oddycha ustami, a to dodatkowo wysusza gardło.
Wirusowe zapalenie gardła zaczyna ustępować po 3–4 dniach i u większości dzieci mija w ciągu tygodnia. Nieleczona angina paciorkowcowa trwa zwykle 8–10 dni.
Przedszkole, rodzeństwo, nawroty
Dziecko z potwierdzoną anginą paciorkowcową może wrócić do żłobka, przedszkola lub szkoły nie wcześniej niż po 24 godzinach skutecznej antybiotykoterapii (rekomendacja NPOA), i to pod warunkiem, że czuje się dobrze i nie gorączkuje. W domu ryzyko przeniesienia paciorkowca na innych domowników wynosi około 25%. Rodzeństwo z objawami powinno zostać zbadane. Bez objawów nie trzeba go testować „na zapas”.
U części dzieci angina wraca: według NPOA nawet u 20–30% w ciągu 3 miesięcy od pierwszego epizodu. Bywa to ponowne zakażenie od kogoś z otoczenia, skutek przerwanej kuracji albo nosicielstwo połączone ze zwykłym przeziębieniem. Częste nawroty to temat na spokojną rozmowę z pediatrą, czasem z laryngologiem. Ból ucha w trakcie lub po infekcji gardła opisujemy w artykule o bólu ucha u dziecka.
Najczęstsze pytania
Jak odróżnić anginę od zwykłego bólu gardła u dziecka?
Na pewno tylko testem lub wymazem z gardła. Wskazówki: kaszel, katar i chrypka przemawiają za wirusem. Wysoka gorączka bez kaszlu, nalot na migdałkach i bolesne węzły na szyi, zwłaszcza u dziecka w wieku 5–15 lat, przemawiają za paciorkowcem i są powodem do wizyty u lekarza.
Czy biały nalot na migdałkach to zawsze angina?
Nie. Naloty daje też mononukleoza i zakażenie adenowirusem. Z ropnymi nalotami warto jednak pójść do lekarza tego samego dnia, żeby zrobić test.
Czy angina u dziecka przejdzie bez antybiotyku?
Objawy zwykle ustępują same po kilku–kilkunastu dniach. Antybiotyk przy potwierdzonym paciorkowcu stosuje się jednak przede wszystkim po to, by zmniejszyć ryzyko gorączki reumatycznej i skrócić okres zarażania, nie tylko dla szybszej ulgi. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie wyniku testu.
Czy roczne dziecko może mieć anginę?
Może, ale paciorkowcowe zapalenie gardła poniżej 3. roku życia jest rzadkie. U maluchów ból gardła z katarem i gorączką to niemal zawsze infekcja wirusowa.
Po ilu dniach od antybiotyku dziecko przestaje zarażać?
Po około 24 godzinach skutecznego leczenia. Od tego momentu, jeśli nie ma gorączki i czuje się dobrze, może wrócić do przedszkola. Antybiotyk trzeba jednak podawać do końca zaleconej kuracji.
Źródła
- Hryniewicz W., Ozorowski T., Radzikowski A. i wsp.: Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2016. Narodowy Program Ochrony Antybiotyków, Narodowy Instytut Leków
- Hassmann-Poznańska E.: Czy szybkie testy wykrywające antygeny paciorkowcowe w gardle są u dzieci wiarygodne? Medycyna Praktyczna – Pediatria
- Skotnicka B.: Które leki są skuteczne w objawowym leczeniu bólu gardła u dzieci z zapaleniem gardła i migdałków podniebiennych? Medycyna Praktyczna – Pediatria
- CDC: Clinical Guidance for Group A Streptococcal Pharyngitis
- NHS: Tonsillitis
- NHS: Quinsy (ropień okołomigdałkowy)
- NHS: Epiglottitis (zapalenie nagłośni)