Zaparcia u dzieci to prawie zawsze tzw. zaparcie czynnościowe: jelita są zdrowe, a problem bierze się z twardego stolca, bólu przy wypróżnieniu i odruchowego wstrzymywania kupy. Pomaga przerwanie tego błędnego koła (rutyna toaletowa, odpowiednia dieta, a gdy trzeba, lek dobrany przez lekarza), natomiast pilnej konsultacji wymagają zaparcia od urodzenia, krew w stolcu, wzdęty brzuch z wymiotami i słabe przybieranie na wadze.
Kiedy pilnie do lekarza
112 lub SOR od razu: brzuch mocno wzdęty i twardy, a do tego wymioty (szczególnie zielone, żółciowe); silny, narastający ból brzucha; dziecko apatyczne, trudno je dobudzić albo jest nienaturalnie rozdrażnione.
Pediatra jeszcze tego samego dnia: noworodek urodzony o czasie, który nie oddał smółki w ciągu 48 godzin od porodu; zaparcie obecne od urodzenia lub pierwszych tygodni życia; krew w stolcu, której nie tłumaczy widoczne pęknięcie odbytu; zaparcie z gorączką; stolce cienkie jak wstążka albo nowe osłabienie nóg.
Kontakt z położną lub pediatrą w ciągu 1–2 dni: dziecko w pierwszym miesiącu życia robi kupę rzadziej niż raz na dobę (może dostawać za mało mleka); niemowlę poniżej 8 tygodni karmione mlekiem modyfikowanym nie zrobiło kupy od 2–3 dni.
Wizyta w ciągu kilku dni: zaparcie, które nie mija mimo domowych sposobów; bolesne wypróżnienia i wstrzymywanie stolca; brudzenie majtek u dziecka, które już korzysta z toalety; zmniejszony apetyt, częste bóle brzucha; dziecko, które słabo przybiera na wadze lub rośnie.
Ile kup to norma? Zależy od wieku
Według prof. Józefa Ryżki z Centrum Zdrowia Dziecka ok. 95% zaparć u dzieci ma podłoże czynnościowe, a tylko ok. 5% wynika z choroby. Rodzice często liczą dni bez kupy, ale sama liczba mówi mniej niż to, jak stolec wygląda i czy dziecku sprawia ból.
- Niemowlę karmione piersią – normą może być zarówno kilka stolców na dobę, jak i jeden raz na kilka dni. Warunek: dziecko jest spokojne, a stolec miękki, i dobrze przybiera na wadze i długości (tak opisuje to dr hab. Andrea Horvath z Kliniki Pediatrii WUM). Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) dodaje, że po pierwszym miesiącu zdarzają się nawet tygodniowe przerwy. Inaczej jest w pierwszych tygodniach: według NHS dobrze najedzone dziecko karmione piersią od 4. dnia do 6. tygodnia robi co najmniej 2 żółte kupy dziennie, a rzadsze stolce mogą oznaczać, że dostaje za mało mleka. Rzadziej robić kupę zaczyna zwykle po 6. tygodniu.
- Niemowlę karmione mlekiem modyfikowanym – zwykle robi kupę przynajmniej raz w większość dni (AAP). Według NHS przejście na mieszankę to częsty moment pojawienia się zaparcia. Za gęsto przygotowane mleko (za dużo proszku) może dawać twarde stolce i odwadniać, więc odmierzaj proszek dokładnie według instrukcji.
- Maluchy i przedszkolaki – niektóre dzieci robią kupę raz dziennie, inne po każdym posiłku, czyli mniej więcej trzy razy dziennie (AAP). Za niepokojące uznaje się 2 lub mniej wypróżnień w tygodniu, a NHS wśród objawów zaparcia wymienia mniej niż 3 kupy w ostatnim tygodniu.
Prężenie się niemowlęcia to często dyschezja, nie zaparcie
Kilkutygodniowe niemowlę czerwienieje, podkurcza nóżki, płacze przez kilkanaście minut, po czym robi kupę o konsystencji pasty. Jeśli stolec jest miękki, to najpewniej nie jest zaparcie, tylko dyschezja niemowlęca. Według kryteriów rzymskich IV (Rome IV) rozpoznaje się ją, gdy zdrowe niemowlę poniżej 9. miesiąca życia przez co najmniej 10 minut pręży się i płacze przed oddaniem miękkiego stolca, niezależnie od tego, czy kupa w końcu wyjdzie. Dotyczy to ok. 3% niemowląt. Mija samo, zwykle do 6. miesiąca życia.
Dyschezja nie wymaga leczenia. Dr hab. Horvath podkreśla, że rolą lekarza jest ją rozpoznać i powstrzymać rodziców przed „poprawianiem” rytmu wypróżnień. W praktyce chodzi o to, żeby nie drażnić odbytu termometrem, patyczkiem ani czopkiem „na przetarcie”. To mija samo, kiedy dziecko nauczy się zgrać parcie z rozluźnieniem.
Kiedy to już zaparcie czynnościowe
Pediatra rozpoznaje zaparcie czynnościowe na podstawie wywiadu, czyli tego, co mu opowiesz. U dzieci poniżej 4. roku życia kryteria rzymskie IV wymagają, żeby przez co najmniej miesiąc występowały co najmniej 2 z tych objawów:
- 2 lub mniej wypróżnień w tygodniu,
- wyraźne wstrzymywanie stolca,
- bolesne wypróżnienia lub twarde stolce,
- stolce o dużej średnicy,
- duża masa stolca wyczuwalna w odbytnicy (to ocenia lekarz).
U dzieci, które już korzystają z nocnika lub toalety, dochodzą dwa kolejne objawy: popuszczanie stolca co najmniej raz w tygodniu i stolce tak duże, że mogą zatkać sedes. Objawów nie może lepiej tłumaczyć inna choroba. U starszych dzieci kryteria są podobne.
Według brytyjskich wytycznych dziecko zwykle prostuje nogi, staje na palcach i wygina plecy albo chowa się do kąta lub za kanapę, żeby zrobić kupę. Wygląda to jak parcie, a jest odwrotnie.
Momenty, w których zaparcie pojawia się najczęściej
Zaparcie rzadko zaczyna się ot tak. Zwykle stoi za nim jakaś zmiana w życiu dziecka:
- Przejście z piersi na mieszankę – prof. Ryżko wymienia je wśród typowych okresów ryzyka.
- Rozszerzanie diety – stolec zmienia konsystencję, robi się gęstszy, a dziecko często pije za mało. NHS radzi, żeby w diecie niemowlęcia jedzącego już pokarmy stałe nie zabrakło owoców, warzyw i produktów zbożowych, czyli błonnika. Więcej o pierwszych tygodniach rozszerzania i o tym, co podawać do picia, przeczytasz w tekście o 6-miesięcznym dziecku.
- Nauka korzystania z nocnika – NHS podaje, że zaparcia są szczególnie częste u dzieci w wieku 2–3 lat, w czasie odpieluchowywania. Presja, pośpiech i przerywanie siedzenia na nocniku sprzyjają wstrzymywaniu. AAP dodaje, że dzieci w wieku 2–5 lat wstrzymują stolec także po to, żeby mieć nad czymś kontrolę. Jak rozpoznać gotowość do nocnika, opisujemy w artykule 2,5-letnie dziecko – co potrafi.
- Żłobek, przedszkole, szkoła, wyjazd – obca toaleta, brak intymności, „nie zdążę, bo zabawa”. Starsze dzieci często wstrzymują kupę poza domem.
- Choroba, upał, stres – kiedy dziecko mniej pije i je, stolec szybko twardnieje. NHS wymienia też niepokój i zmartwienia dziecka.
Błędne koło: ból, strach i wstrzymywanie
Większość przewlekłych zaparć u dzieci napędza ten sam mechanizm:
- Pojawia się jedna twarda, duża kupa, np. po chorobie albo podczas nauki korzystania z nocnika. Wypróżnienie boli, czasem pęka śluzówka odbytu.
- Dziecko zapamiętuje ból i przy kolejnej potrzebie zaciska pośladki.
- Stolec zalega w odbytnicy, jelito odciąga z niego wodę, więc kupa robi się jeszcze większa i twardsza.
- Kolejne wypróżnienie boli jeszcze bardziej, więc dziecko wstrzymuje je jeszcze mocniej.
Po pewnym czasie rozciągnięta odbytnica gorzej sygnalizuje potrzebę, a płynna treść zaczyna przeciekać wokół zalegających mas. Pojawiają się brudne majtki, które rodzice często biorą za biegunkę albo za „lenistwo”. Prof. Ryżko podaje, że ponad 90% przypadków popuszczania stolca u dzieci wynika z celowego wstrzymywania. Dziecko nie robi tego na złość i często w ogóle nie czuje, że popuszcza. Kary i zawstydzanie tylko wzmacniają strach.
Z tego mechanizmu wynika najważniejszy cel leczenia: kupa ma być miękka i niebolesna tak długo, aż dziecko zapomni, że kiedyś bolało. Zwykle trwa to miesiące, nie dni.
Co pomaga w domu
Rutyna toaletowa
Po posiłku jelita najmocniej „ruszają” (to tzw. odruch żołądkowo-okrężniczy). Dlatego prof. Ryżko zaleca, żeby dziecko siadało na nocniku lub sedesie 5–10 minut po posiłku, najlepiej o stałej porze, kiedy jest w domu i nikt go nie pogania, np. po obiedzie albo kolacji. Pochwała albo naklejka po udanej próbie działa lepiej niż upominanie. Dzienniczek kup (data, wygląd stolca, ból) bardzo pomaga potem lekarzowi.
Podnóżek i pozycja
AAP opisuje, że podnóżek poprawia pozycję i rozluźnia mięsień łonowo-odbytniczy, który na co dzień „zamyka” odbytnicę. Na dorosłym sedesie: nakładka, podnóżek, kolana nieco wyżej niż biodra. Nocnik daje taką pozycję sam.
Błonnik według wieku
Polskie normy żywienia (NIZP PZH-PIB, 2020) podają wystarczające spożycie błonnika: 10 g dziennie w wieku 1–3 lat, 14 g w wieku 4–6 lat i 16 g w wieku 7–9 lat. Dobrym źródłem błonnika są warzywa, owoce (także suszone śliwki, gruszki, jabłka), kasze, płatki owsiane i pełnoziarniste pieczywo. AAP zaleca błonnik z jedzenia, a nie z suplementów. Błonnik w proszku bez wystarczającej ilości płynów może zaparcie wręcz nasilić.
Niemowlę jedzące już pokarmy stałe: według NHS przecierane jabłko, gruszka i suszona śliwka to dobre, łagodne wsparcie.
Płyny
Wystarczające spożycie wody to według tych samych norm 1250 ml dziennie w wieku 1–3 lat i 1600 ml w wieku 4–6 lat, licząc razem napoje i wodę z jedzenia. Najlepszym napojem jest woda. Soki nie powinny przekraczać 120 ml dziennie i nie zastępują owoców (stanowisko KNoŻC PAN). NHS nie zaleca dodatkowej wody niemowlętom karmionym wyłącznie piersią. Niemowlęciu na mieszance można podać trochę wody między karmieniami, a u dziecka poniżej 6. miesiąca powinna to być woda przegotowana i ostudzona. AAP zaznacza jednak, że samo dolewanie wody, bez innych działań, nie leczy zaparcia. Płyny mają po prostu nie być za niskie.
Ruch i spokój
Aktywność fizyczna wspiera pracę jelit, więc warto zadbać o spacer, rower, plac zabaw. Niemowlęciu można delikatnie „pojeździć rowerkiem” nóżkami i pomasować brzuszek, jeśli lubi leżeć na plecach (NHS). Ważna jest też atmosfera wokół kupy: spokój, brak komentarzy przy rodzinie, zero kar za brudne majtki.
Ważne: sama dieta zwykle nie wystarcza, gdy zaparcie już się utrwaliło. Brytyjska ścieżka postępowania NHS England przypomina, że dieta i płyny nie rozpuszczą zalegających twardych mas, a u ok. 59% dzieci zaparcie nie ma związku z jedzeniem i piciem. Jeśli dziecko boi się kupy, wstrzymuje ją albo popuszcza, idź do pediatry.
Leczenie u lekarza: leki tylko na zalecenie
Wytyczne europejskiego i amerykańskiego towarzystwa gastroenterologii dziecięcej (ESPGHAN/NASPGHAN 2014) są podstawą postępowania także w Polsce. W skrócie, bez wchodzenia w dawki, bo te dobiera lekarz do masy ciała dziecka:
- Najpierw opróżnienie jelita, jeśli zalega w nim dużo stolca. Preferowane są leki doustne, bo nie wymagają manipulacji przy odbycie, której dzieci bardzo nie lubią.
- Lekami pierwszego wyboru są makrogole, czyli osmotyczne środki, które zatrzymują wodę w stolcu i go zmiękczają. U najmłodszych niemowląt lekarz może wybrać inny lek, np. laktulozę.
- Czopki i lewatywy nie są leczeniem rutynowym. Lekarze sięgają po nie, gdy leczenie doustne nie działa. Brytyjskie zalecenia wprost mówią, żeby nie zaczynać od leczenia doodbytniczego. Nie rób dziecku lewatyw „na własną rękę”.
- Leczenie podtrzymujące trwa długo: według ESPGHAN/NASPGHAN co najmniej 2 miesiące, a objawy powinny ustąpić przynajmniej miesiąc przed odstawieniem. Brytyjska ścieżka NHS mówi nawet o 3–6 miesiącach po ustąpieniu objawów. Lek odstawia się stopniowo, bo przerwany nagle często daje nawrót.
- Probiotyki nie mają udowodnionej skuteczności w leczeniu zaparcia czynnościowego.
- U niemowląt, u których leczenie nie działa, lekarz może zaproponować próbę z dietą bez białek mleka krowiego, bo zaparcie bywa objawem alergii. Decyzja należy do lekarza i dotyczy diety mamy karmiącej albo specjalnej mieszanki dla dziecka.
Lek osmotyczny ma dać dziecku czas, żeby zapomniało strach przed kupą. Prof. Ryżko podaje, że całkowite wyleczenie udaje się u 50–90% dzieci, w dużej mierze zależnie od wytrwałości całej rodziny.
Kiedy szukać innej przyczyny
Objawy z ramki na początku tekstu, a do tego choroba Hirschsprunga w rodzinie, to według kryteriów rzymskich IV sygnały, że lekarz musi szukać innej przyczyny, nawet jeśli wygląda to na zwykłe zaparcie. Przy słabym przybieraniu na wadze sprawdza się też m.in. celiakię i niedoczynność tarczycy. Jak ocenić, czy dziecko rośnie prawidłowo, wyjaśniamy w poradniku o siatkach centylowych.
Zaparcie to też jedna z najczęstszych przyczyn nawracających bólów brzucha u przedszkolaków i uczniów. Jeśli dziecko często skarży się na brzuch, zajrzyj do tekstu o bólu brzucha u dziecka.
Najczęstsze pytania
Ile dni niemowlę może nie robić kupy?
Niemowlę karmione wyłącznie piersią, starsze niż 6 tygodni, może nie robić kupy nawet kilka dni. Jeśli jest pogodne, dobrze je i przybiera na wadze, a stolec jest miękki, to zwykle norma. W pierwszych tygodniach życia rzadkie kupy to sygnał, żeby skontaktować się z położną lub pediatrą. Przy mleku modyfikowanym dotyczy to przerwy 2–3 dni u dziecka poniżej 8 tygodni.
Czy zaparcie u niemowlaka to wina mleka modyfikowanego?
Bywa, że zaparcie pojawia się po przejściu na mieszankę. Najpierw sprawdź, czy przygotowujesz ją dokładnie według instrukcji, bo za dużo proszku zagęszcza stolec. Nie zmieniaj mleka co kilka dni na własną rękę. Jeśli problem się utrzymuje, decyzję o zmianie mieszanki (np. przy podejrzeniu alergii) podejmuje pediatra.
Czy przy zaparciu można dać dziecku czopek glicerynowy?
Tylko doraźnie i po rozmowie z lekarzem, nie jako stały sposób. Wytyczne nie zalecają rutynowego leczenia doodbytniczego.
Dziecko brudzi majtki, choć jest odpieluchowane. Czy to zaparcie?
Bardzo często tak: płynna treść przecieka wokół zalegającego stolca, a dziecko tego nie kontroluje. Idź z tym do pediatry i nie karz dziecka.
Jak długo trwa leczenie zaparcia u dziecka?
Przy utrwalonym zaparciu zwykle kilka miesięcy. Lek odstawia się stopniowo, dopiero gdy dziecko od dłuższego czasu robi miękkie kupy bez bólu.
Źródła
- prof. dr hab. med. Józef Ryżko (IP-CZD), Zaparcia u dzieci – mp.pl
- dr hab. n. med. Andrea Horvath (WUM), Jak postępować z noworodkiem i niemowlęciem z zaparciem? – mp.pl (2021)
- dr hab. n. med. Andrea Horvath (WUM), Jak leczyć zaparcie czynnościowe u dzieci? – mp.pl
- dr hab. n. med. Piotr Dziechciarz (WUM), Przyczyny i kryteria rozpoznania zaparcia u dzieci powyżej 4. roku życia – mp.pl
- Tabbers MM i wsp., Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children: ESPGHAN/NASPGHAN recommendations, JPGN 2014;58(2):258–274
- Zeevenhooven J, Koppen IJN, Benninga MA, The New Rome IV Criteria for Functional Gastrointestinal Disorders in Infants and Toddlers, PGHN 2017
- Rome IV – kryteria zaparcia czynnościowego u dzieci poniżej 4 lat i objawy alarmowe (MDCalc, za Benninga i wsp., Gastroenterology 2016)
- NHS England – National Primary Care Clinical Pathway for Constipation in Children (2024)
- NHS – Constipation in children
- NHS Start for Life – Constipation and bottle feeding
- NHS Start for Life – Constipation and breastfeeding
- Jarosz M. i wsp. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, NIZP PZH-PIB 2020 (błonnik: tab. 5; woda: tab. 1)
- AAP / HealthyChildren.org – Constipation in Children
- AAP / HealthyChildren.org – Infant Constipation
- Stanowisko Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka PAN w sprawie zasad żywienia dzieci w wieku 1–3 lat (2022)