Ból ucha u dziecka – objawy u malucha, przyczyny, co podać i kiedy pilnie do lekarza

Ból ucha należy do najczęstszych powodów nocnych pobudek i wizyt u pediatry w pierwszych latach życia. Trzylatek powie „boli mnie ucho”, ale niemowlę czy roczniak tylko płacze, źle śpi i nie chce jeść. Do tego ten sam objaw może mieć kilka zupełnie różnych przyczyn: od infekcji przy katarze, przez podrażnienie przewodu słuchowego po basenie, aż po koralik wepchnięty do ucha. Poniżej opisujemy, jak rozpoznać ból ucha u dziecka, które jeszcze nie mówi, co zwykle za nim stoi, co możesz zrobić w domu, a z czym trzeba jechać do lekarza od razu.

Jak rozpoznać ból ucha u dziecka, które jeszcze nie mówi

U dzieci, które jeszcze nie mówią, na ból ucha mogą wskazywać według wytycznych Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP, 2013): pociąganie, pocieranie lub trzymanie się za ucho, nadmierny płacz, gorączka oraz zmiany snu i zachowania. AAP zastrzega jednak, że to objawy mało swoiste, bo pojawiają się też przy zwykłym przeziębieniu. Na co zwracać uwagę:

• Płacz nasilający się w pozycji leżącej i w nocy. Ból przy ostrym zapaleniu ucha środkowego jest często silny i tętniący, a najczęściej pojawia się w nocy (mp.pl).
• Pocieranie lub pociąganie ucha, niechęć do jedzenia, rozdrażnienie, czasem wymioty lub biegunka.
• Brak reakcji na niektóre dźwięki albo częstsze tracenie równowagi u dziecka, które już chodzi. NHS wymienia te objawy, razem z brakiem apetytu, wśród typowych sygnałów infekcji ucha u maluchów.

Uwaga na dwa domowe mity. Według prof. Elżbiety Hassmann-Poznańskiej (mp.pl) niepokój, pocieranie ucha o poduszkę i ból przy ucisku na skrawek ucha (chrząstkowy „języczek” przed przewodem słuchowym) nie mają wartości diagnostycznej. A ból ucha nie występuje u ponad 20% dzieci z ostrym zapaleniem ucha środkowego, gorączka zaś tylko u około jednej czwartej. Rozstrzyga dopiero obejrzenie błony bębenkowej przez lekarza (otoskopia).

Ból ucha u 3-latka i starszego dziecka

Trzylatek zwykle potrafi już pokazać, gdzie boli, choć bywa, że mówi „boli mnie głowa” albo „boli mnie ząb”. Warto dopytać i obejrzeć ucho z zewnątrz: czy coś z niego wycieka, czy skóra przewodu jest zaczerwieniona, czy ból nasila się przy dotykaniu małżowiny. U starszych dzieci zapalenie ucha środkowego zaczyna się zwykle nagle, często na tle kataru i kaszlu, a ból bywa bardzo silny, zwłaszcza wieczorem i w nocy.

Najczęstsze przyczyny bólu ucha u dzieci

Ostre zapalenie ucha środkowego, czyli ból ucha przy katarze

To najczęstsza przyczyna bólu ucha u małych dzieci. Według mp.pl większość dzieci przechodzi co najmniej jeden epizod przed pójściem do szkoły, a szczyt zachorowań przypada mniej więcej między 6. a 18. miesiącem życia. Zapalenie zwykle zaczyna się od infekcji górnych dróg oddechowych: obrzęk i wydzielina utrudniają wentylację ucha środkowego przez trąbkę słuchową, za błoną bębenkową zbiera się płyn, a w nim namnażają się wirusy lub bakterie. Dlatego ból ucha u dziecka przy katarze, pojawiający się kilka dni po początku przeziębienia, to klasyczny scenariusz.

Ryzyko zwiększają m.in.: częste infekcje (żłobek, przedszkole), przerośnięty migdałek gardłowy, brak karmienia piersią, ekspozycja na dym tytoniowy, karmienie butelką na leżąco i smoczek u starszego niemowlęcia (mp.pl).

Dobra wiadomość: brytyjski NICE w wytycznych NG91 przypomina, że ostre zapalenie ucha środkowego to infekcja samoograniczająca się. Objawy trwają zwykle około 3 dni, czasem do tygodnia, a większość dzieci zdrowieje w ciągu 3 dni bez antybiotyku. Poważne powikłania, takie jak zapalenie wyrostka sutkowatego, są rzadkie.

Czasem błona bębenkowa pęka pod naporem ropy i z ucha zaczyna wyciekać ropna wydzielina. Według mp.pl perforacja dotyczy około 5% chorych i zwykle zamyka się sama w ciągu kilku dni. Wyciek z ucha jest jednak zawsze powodem do wizyty u lekarza, bo zmienia sposób leczenia (o tym niżej).

Zapalenie ucha zewnętrznego („ucho pływaka”)

Tu stan zapalny obejmuje przewód słuchowy zewnętrzny, czyli kanał między małżowiną a błoną bębenkową. NHS jako przyczyny wymienia wodę, egzemę i zatyczki do uszu, a także zakażenia bakteryjne i grzybicze. Objawy to ból ucha, swędzenie i podrażnienie, łuszcząca się skóra, wydzielina z ucha, uczucie zatkania i przytłumiony słuch. Małe dzieci pocierają lub ciągną za ucho. Typowa sytuacja: ból po kilku dniach na basenie, bez kataru i gorączki. Leczy się go kroplami przepisanymi przez lekarza, a do wyleczenia ucho ma pozostać suche (NHS).

Ząbkowanie

NHS wśród objawów ząbkowania wymienia m.in. pocieranie ucha, jeden zaczerwieniony policzek, ślinienie się, gryzienie wszystkiego, rozdrażnienie i gorszy sen. Ząbkujące niemowlę może więc wyglądać, jakby bolało je ucho. Ważne rozróżnienie: ząbkowanie może dawać co najwyżej lekko podwyższoną temperaturę, poniżej 38°C. Jeśli dziecko ma gorączkę, płacze przy leżeniu, ma katar i trzyma się za ucho, nie zrzucaj tego na zęby, tylko pokaż je lekarzowi. Więcej o zębach i rozwoju w tym wieku piszemy w artykule o 12-miesięcznym dziecku.

Ciało obce w uchu

Koralik, kawałek kredki, groszek, drobna zabawka: małe dzieci wkładają do uszu różne rzeczy. Czasem rodzic nic nie zauważył, a jedynym sygnałem jest ból, wyciek o nieprzyjemnym zapachu albo gorszy słuch z jednej strony. Zalecenia KidsHealth (Nemours) są jednoznaczne:

• nie próbuj wyjmować przedmiotu samodzielnie, nawet jeśli go widać, i nie wkładaj do ucha niczego, także patyczka. Łatwo wepchnąć przedmiot głębiej albo uszkodzić przewód słuchowy lub błonę bębenkową,
• przedmiot usuwa laryngolog specjalnymi narzędziami,
• bateria guzikowa w uchu to stan nagły: KidsHealth ostrzega, że może spowodować poważne oparzenia wewnątrz ucha, więc pomoc trzeba uzyskać natychmiast.

Inne przyczyny

Uczucie zatkania i dyskomfort mogą dawać woda lub woskowina w przewodzie słuchowym (woskowiny nie usuwa się patyczkiem), a także zmiana ciśnienia, np. przy lądowaniu samolotem, szczególnie przy katarze. Bywa też, że ucho jest zdrowe, a ból promieniuje z gardła, zębów lub stawu skroniowo-żuchwowego, albo że stoi za nim uraz.

Ból za uchem u dziecka: węzły chłonne czy wyrostek sutkowaty?

Powiększone węzły chłonne za uchem (zauszne, potyliczne) to częsta i zwykle niegroźna reakcja na infekcję, np. przeziębienie, zapalenie gardła lub ucha. NHS podaje, że powiększone węzły zmniejszają się zwykle w ciągu 1–2 tygodni. Pokaż dziecko lekarzowi, jeśli węzły rosną, nie zmniejszają się po tygodniu, są twarde i nieprzesuwalne albo towarzyszą im nocne poty czy wysoka gorączka.

Zapalenie wyrostka sutkowatego (mastoiditis) to rzadkie, ale poważne powikłanie zapalenia ucha środkowego. (wyrostek to kość tuż za małżowiną). NHS wymienia m.in. obrzęk za uchem, przez który ucho odstaje, ból i zaczerwienienie za uchem, wyciek z ucha, gorączkę i ból głowy. Bez szybkiego leczenia może prowadzić do trwałego niedosłuchu lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. NICE zaleca kierowanie takich dzieci do szpitala.

Co na ból ucha u dziecka: postępowanie według aktualnych zaleceń

1. Najpierw ból

Leczenie bólu to podstawa, niezależnie od antybiotyku: AAP daje temu silne zalecenie, NICE zaleca regularne podawanie paracetamolu lub ibuprofenu, a mp.pl podkreśla, że leki przeciwbólowe podaje się od momentu rozpoznania. Dawkę dobiera się do masy ciała dziecka według ulotki konkretnego preparatu albo zaleceń lekarza lub farmaceuty. Sprawdź w ulotce minimalny wiek i masę ciała oraz stężenie syropu, bo preparaty się różnią. Nie podawaj dzieciom aspiryny (NHS: nie dla dzieci poniżej 16. roku życia). U niemowlęcia poniżej 3. miesiąca z gorączką nie lecz się sam, tylko od razu skontaktuj się z lekarzem.

Ciepły (nie gorący) okład AAP wymienia wśród domowych sposobów bez badań kontrolowanych: może dać trochę ulgi, ale leku nie zastąpi. Leki obkurczające błonę śluzową nosa i przeciwhistaminowe nie łagodzą objawów zapalenia ucha (NHS, NICE, mp.pl).

2. Antybiotyk? Często nie od razu, czyli strategia czujnego wyczekiwania

Według NICE NG91 antybiotyki niewiele zmieniają w przebiegu niepowikłanego zapalenia ucha środkowego: nie łagodzą bólu w ciągu pierwszych 24 godzin, a później liczba dzieci, którym pomagają, jest podobna do liczby dzieci z działaniami niepożądanymi (głównie biegunka i nudności). Stąd strategia czujnego wyczekiwania:

• Polska praktyka (mp.pl, prof. Hassmann-Poznańska): u większości dzieci stosuje się leczenie przeciwbólowe i obserwację, a antybiotyk rozważa się, gdy w ciągu 24–48 godzin nie ma poprawy. Pozwala to uniknąć antybiotyku u około dwóch trzecich chorych.
• NICE: u większości dzieci bez antybiotyku albo z receptą odroczoną, realizowaną, jeśli objawy nie zaczną ustępować w ciągu 3 dni lub się nasilą.
• AAP (USA, 2013): u dzieci od 6. do 23. miesiąca z jednostronnym zapaleniem bez ciężkich objawów oraz u dzieci od 2. roku życia bez ciężkich objawów lekarz może wspólnie z rodzicem wybrać obserwację i włączyć antybiotyk, jeśli w ciągu 48–72 godzin nie będzie poprawy. „Bez ciężkich objawów” to łagodny ból krótszy niż 48 godzin i temperatura poniżej 39°C.

Kiedy antybiotyk podaje się zwykle od razu (decyzja należy do lekarza po obejrzeniu ucha):

• niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia (mp.pl),
• dzieci poniżej 2 lat z obustronnym zapaleniem ucha (mp.pl, AAP; NICE każe tu rozważyć brak antybiotyku, receptę odroczoną albo antybiotyk od razu),
• wyciek z ucha (mp.pl; NICE dopuszcza też obserwację),
• ciężki przebieg: silny ból, ból trwający co najmniej 48 godzin albo temperatura 39°C i wyższa (AAP); wysoka gorączka z wymiotami (mp.pl),
• dzieci z grup ryzyka: zespół Downa, rozszczep podniebienia, zaburzenia odporności, nawracające zapalenia ucha (mp.pl),
• dziecko ogólnie bardzo chore albo z objawami poważniejszej choroby (NICE).

Czujne wyczekiwanie to nie „nic nie robimy”: dziecko dostaje leki przeciwbólowe, a przy pogorszeniu wracacie do lekarza od razu. Przepisany antybiotyk podawaj tyle dni, ile zalecił lekarz, a jeśli po 48–72 godzinach nie ma poprawy, pokaż dziecko ponownie (AAP).

3. Krople do ucha: tylko po obejrzeniu błony bębenkowej

NICE dopuszcza krople znieczulająco-przeciwbólowe w zapaleniu ucha środkowego, ale tylko wtedy, gdy błona bębenkowa jest cała i nie ma wycieku z ucha. (AAP tak samo). Rodzic nie oceni tego w domu, więc krople stosuj tylko na zalecenie lekarza, który zajrzał do ucha.

Czego nie robić przy bólu ucha

• Nie wkraplaj niczego do ucha (oliwki, ciepłego oleju, kropli „z apteczki”, czosnku, spirytusu, wody utlenionej), gdy z ucha coś wycieka albo gdy podejrzewasz pęknięcie błony bębenkowej. Przez otwór w błonie substancja trafia do ucha środkowego.
• Nie używaj patyczków higienicznych do czyszczenia przewodu słuchowego. NHS radzi, by nie wkładać do ucha patyczków ani palca, także po woskowinę. Patyczek może uszkodzić przewód lub błonę bębenkową.
• Nie wyjmuj sam ciała obcego pęsetą, wsuwką ani patyczkiem.
• Nie podawaj „na zapas” antybiotyku z poprzedniej choroby ani od rodzeństwa.
• Nie zatykaj ucha, z którego coś wycieka. Wydzielinę delikatnie wycieraj wacikiem z zewnątrz i pilnuj, żeby do ucha nie dostała się woda ani szampon podczas kąpieli (NHS).
• Nie zwlekaj z wizytą u lekarza, jeśli dziecko ma mniej niż rok. (NHS).

Kiedy pilnie do lekarza

Natychmiast, czyli na SOR albo pod numer 112/999:

• sztywność karku, światłowstręt, wysypka, która nie blednie pod uciskiem szklanki,
• dziecko senne, trudne do dobudzenia, splątane albo nieustannie płaczące,
• trudności z oddychaniem, szara lub sina skóra i usta, zimne dłonie i stopy,
• obrzęk i zaczerwienienie za uchem z odstającą małżowiną (podejrzenie zapalenia wyrostka sutkowatego),
• nagłe zawroty głowy, wymioty i oczopląs (mp.pl wskazuje je jako możliwy objaw zapalenia błędnika),
• bateria guzikowa w uchu.

Pilnie, tego samego dnia:

• niemowlę poniżej 3. miesiąca z temperaturą 38°C lub wyższą, a dziecko w wieku 3–6 miesięcy z temperaturą 39°C lub wyższą (NHS),
• podejrzenie zapalenia ucha u dziecka poniżej 2. roku życia; gorączka powyżej 39°C, wymioty lub biegunka (mp.pl),
• wyciek ropy, płynu lub krwi z ucha,
• bardzo silny ból, którego nie łagodzą leki przeciwbólowe podane zgodnie z ulotką,
• nagłe pogorszenie słuchu, ból ucha po urazie,
• ciało obce w uchu (laryngolog lub SOR),
• dziecko z grupy ryzyka (zaburzenia odporności, wady twarzoczaszki, zespół Downa).

Planowo, w ciągu 1–2 dni:

• dziecko powyżej 2. roku życia, w dobrym stanie, bez czynników ryzyka, jeśli ból utrzymuje się następnego dnia (mp.pl),
• ból ucha, który nie zaczyna ustępować po 3 dniach (NHS, NICE),
• częste, nawracające zapalenia uszu,
• po zapaleniu dziecko gorzej słyszy. Płyn za błoną bębenkową utrzymuje się ponad miesiąc u około 40% dzieci (mp.pl), więc kontrola po chorobie ma sens.

Jak zmniejszyć ryzyko kolejnych zapaleń ucha

Całkowicie infekcji nie unikniemy, zwłaszcza w pierwszym sezonie żłobkowym. Wytyczne AAP i mp.pl wskazują jednak kilka sposobów, które realnie zmniejszają ryzyko:

• szczepienie przeciw pneumokokom według kalendarza szczepień (zmniejsza ryzyko zapaleń, zwłaszcza nawracających) oraz coroczne szczepienie przeciw grypie (AAP),
• karmienie piersią, najlepiej wyłącznie przez pierwsze 6 miesięcy,
• dom bez dymu tytoniowego, także bez palenia na balkonie „przy uchylonym oknie”,
• karmienie butelką w pozycji półsiedzącej, nie na leżąco,
• ograniczenie smoczka po 6. miesiącu życia (mp.pl),
• przy skłonności do zapalenia ucha zewnętrznego: suche uszy po kąpieli i basenie, czepek lub zatyczki do pływania, leczenie egzemy w okolicy ucha (NHS).

Częste infekcje ucha mogą przejściowo pogorszyć słuch, a to w okresie nauki mowy ma znaczenie. Jeśli maluch po serii zapaleń gorzej reaguje na ciche dźwięki albo mowa przestała się rozwijać, powiedz o tym pediatrze, np. na bilansie, gdzie oceni też rozwój fizyczny (zobacz, jak czytać siatki centylowe).

Najczęstsze pytania rodziców

Jak długo trwa ból ucha u dziecka?

Przy ostrym zapaleniu ucha środkowego zwykle około 3 dni, czasem do tygodnia (NICE). Brak poprawy po 3 dniach to powód do ponownej wizyty.

Silny ból ucha u dziecka w nocy – co robić?

Podaj lek przeciwbólowy (paracetamol lub ibuprofen) w dawce dobranej do masy ciała według ulotki i nie wkraplaj niczego do ucha. Jeśli ból nie słabnie mimo leku albo pojawi się któryś z objawów alarmowych, nie czekaj do rana.

Czy z bólem ucha można iść na basen albo lecieć samolotem?

Na basen nie: NHS zaleca unikanie pływania do czasu wyleczenia infekcji ucha. Lot w trakcie ostrego zapalenia może nasilić ból przy zmianie ciśnienia, więc jeśli jest konieczny, porozmawiaj wcześniej z pediatrą.

Ząbkowanie czy zapalenie ucha?

Gorączka 38°C i wyższa, katar i płacz nasilający się w pozycji leżącej bardziej pasują do zapalenia ucha niż do ząbkowania. Pewność daje dopiero obejrzenie ucha przez lekarza.

Źródła

• NICE NG91: Otitis media (acute): antimicrobial prescribing (2018, aktualizacja 2022)
• Lieberthal A.S. i wsp., The Diagnosis and Management of Acute Otitis Media, AAP Clinical Practice Guideline, Pediatrics 2013;131:e964 (PDF)
• Hassmann-Poznańska E., Ostre zapalenie ucha środkowego u dziecka, mp.pl
• Hassmann-Poznańska E., Skotnicka B., W jakich sytuacjach dziecku z ostrym zapaleniem ucha środkowego należy niezwłocznie podać antybiotyk?, mp.pl
• NHS, Ear infections
• NHS, Outer ear infection (otitis externa)
• NHS, Mastoiditis
• NHS, Fever in children
• NHS, Baby teething symptoms
• NHS, Swollen glands
• KidsHealth (Nemours), How to Care for Your Child With an Object Stuck in the Ear