Płaskostopie u dziecka do około 5–6 roku życia jest najczęściej normą, a nie wadą: łuk stopy u maluchów zasłania podściółka tłuszczowa, a więzadła są jeszcze bardzo elastyczne, więc stopa „rozpłaszcza się” pod ciężarem ciała. Do ortopedy warto iść wtedy, gdy stopa boli, jest sztywna, płaska jest tylko jedna albo dziecko utyka i często się przewraca – sam wygląd płaskiej stopy u przedszkolaka nie jest powodem do niepokoju.
Kiedy z płaską stopą do lekarza?
- Ten sam dzień (pediatra, przy urazie SOR/izba przyjęć): dziecko nagle nie chce stawać na nogę, stopa lub kostka jest obrzęknięta, zaczerwieniona, gorąca, ból pojawił się po urazie albo towarzyszy mu gorączka.
- W ciągu kilku dni–tygodni (pediatra, potem ortopeda): nawracający ból stóp, kostek lub łydek, sztywna stopa, płaskostopie tylko po jednej stronie, utykanie, częste upadki, otarcia i odciski po wewnętrznej stronie stopy, płaska stopa, która wcześniej miała łuk.
- Obserwacja w domu: płaska, ale miękka i niebolesna stopa u dziecka poniżej 6 lat, u którego łuk pojawia się przy staniu na palcach.
Dlaczego stopa małego dziecka wygląda na płaską
Prawie każdy niemowlak i maluch, który dopiero uczy się chodzić, ma płaskie stopy. To nie znaczy, że coś jest nie tak – po prostu łuk jeszcze się nie uformował albo jest ukryty. Złożyły się na to trzy rzeczy.
Podściółka tłuszczowa
Małe dzieci mają po wewnętrznej stronie stopy poduszeczkę tłuszczową, która wypełnia miejsce, gdzie u dorosłego widać łuk. American Academy of Pediatrics zwraca uwagę, że łuk da się u takiego dziecka zobaczyć, gdy uniesie się je na palce – sklepienie istnieje, tylko je zasłania tłuszczyk. Poduszeczka stopniowo zanika w wieku przedszkolnym.
Wiotkość więzadeł
Stawy i więzadła dziecka są bardzo elastyczne. Gdy maluch stoi, ciężar ciała „rozpłaszcza” stopę, a pięta lekko ucieka na zewnątrz. Lekarze nazywają to stopą płasko-koślawą. Gdy dziecko siada albo leży, łuk wraca – i to jest kluczowa wskazówka, że mamy do czynienia z wariantem normy.
Mięśnie i chodzenie dopiero się uczą
Według Amerykańskiej Akademii Chirurgów Ortopedów (AAOS) większość dzieci rodzi się z niewielkim łukiem, a tkanki miękkie podeszwy napinają się stopniowo, w miarę jak dziecko rośnie i chodzi. Sklepienie „buduje się” więc przez ruch, a nie przez podpieranie stopy z zewnątrz.
Do kiedy płaskostopie jest normą
Źródła podają nieco różne granice, ale obraz jest spójny:
- dr Alicja Koczwara z Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie (mp.pl) pisze, że fizjologiczna stopa płasko-koślawa może występować do 5.–6. roku życia;
- AAP podaje, że płaskie stopy zwykle znikają do około 6 lat, gdy stopa staje się mniej wiotka i rozwija się łuk;
- australijski Better Health: około 6. roku życia dziecko powinno mieć prawidłowe łuki w obu stopach;
- NHS opisuje, że łuk po wewnętrznej stronie stopy pojawia się zwykle między 3. a 10. rokiem życia;
- AAOS dodaje, że część dzieci z elastycznym płaskostopiem nie ma łuku do 5 lat lub dłużej, a niektóre nie wykształcą go nigdy – i nadal nie mają żadnych dolegliwości.
Ta ostatnia uwaga jest ważna: płaska, ale elastyczna i niebolesna stopa nawet u starszego dziecka czy dorosłego może być po prostu jego budową, a nie chorobą. Ortopedzi oceniają przede wszystkim to, jak stopa pracuje, a nie samą wysokość łuku.
Płaskostopie elastyczne czy sztywne – prosty test w domu
To najważniejsze rozróżnienie. Płaskostopie elastyczne (wiotkie) to łuk, który znika przy staniu, a wraca, gdy dziecko siada albo staje na palcach. AAOS opisuje je jako wariant prawidłowej stopy: mięśnie i stawy działają normalnie, zwykle dotyczy obu stóp i nie boli. Płaskostopie sztywne to stopa płaska niezależnie od pozycji – nie odzyskuje łuku po odciążeniu. Może mieć poważniejsze podłoże i zawsze wymaga oceny lekarza.
Jak zrobić test wspięcia na palce
- Poproś dziecko, żeby stanęło boso na twardej podłodze. Popatrz z tyłu na pięty i z boku na wewnętrzną krawędź stopy.
- Poproś, żeby wspięło się na palce (u maluchów sprawdza się zabawa w „baletnicę” albo sięganie po zabawkę z półki).
- Patrz, czy na palcach pojawia się łuk po wewnętrznej stronie stopy, a pięty ustawiają się prosto lub lekko do środka.
- Sprawdź też stopę, gdy dziecko siedzi z nogami zwisającymi z krzesła – czy widać sklepienie.
Jeśli łuk wraca na palcach i w siadzie – stopa jest elastyczna. Jeśli stopa pozostaje płaska, dziecko nie potrafi stanąć na palcach albo test go boli – to sygnał do wizyty. Lekarz wykona podobne badanie i dodatkowo sprawdzi napięcie ścięgna Achillesa, bo jego przykurcz (skrócenie) bywa przyczyną płaskiej stopy i ogranicza ruch w stawie skokowym.
Skąd się bierze płaskostopie sztywne
To rzadsza sytuacja. AAP wymienia jako jedną z przyczyn zrost kości stępu (tarsal coalition) – nieprawidłowe połączenie dwóch kostek stopy, które zwykle ujawnia się dopiero u nastolatków, daje ból i nieleczone może prowadzić do zmian zwyrodnieniowych. Według mp.pl płaskostopie utrwalone może towarzyszyć także otyłości, obniżonemu lub wzmożonemu napięciu mięśniowemu oraz chorobom tkanki łącznej (np. zespół Ehlersa-Danlosa czy Marfana).
Czy wkładki i buty ortopedyczne pomagają?
To pytanie, które rodzice zadają najczęściej – i odpowiedź często zaskakuje. Przy elastycznym płaskostopiu, które nie boli, wkładki i specjalne buty nie są potrzebne.
- AAP pisze wprost, że wkładki do butów nie pomogą dziecku wykształcić łuku, a mogą sprawić więcej kłopotu niż same płaskie stopy.
- AAOS: jeśli stopa nie boli, leczenie nie jest potrzebne. Wkładki rozważa się dopiero przy utrzymującym się dyskomforcie, a robione na miarę zwykle dają niewielką korzyść – gotowe wsporniki łuku bywają równie skuteczne i tańsze w wymianie, gdy stopa rośnie.
- NHS: wkładki i odpowiednie obuwie nie zmieniają kształtu stopy, mogą najwyżej łagodzić ból czy sztywność.
Innymi słowy: wkładka to narzędzie na dolegliwości, a nie „korektor” łuku. Ortopedzi i fizjoterapeuci dziecięcy dobierają ją, gdy stopa boli, męczy się szybko lub pięta wyraźnie ucieka na bok – i wtedy, jak podkreśla mp.pl, celem jest raczej stabilizacja pięty niż bierne podpieranie wewnętrznej krawędzi stopy. Decyzję o wkładkach podejmuje lekarz (ortopeda lub lekarz rehabilitacji), nie sklep z obuwiem.
A jakie buty kupić?
Zdrowej stopie dziecka wystarczy wygodny, dobrze dopasowany but: z elastyczną podeszwą, która zgina się w miejscu zgięcia palców, z szerokim przodem, w którym palce mają swobodę, i z piętą, która nie wykrzywia się na boki. mp.pl przestrzega przed krępowaniem stopy zbyt ciasnymi skarpetkami i sztywnym obuwiem. Sztywne, wysokie „buty ortopedyczne” kupowane profilaktycznie nie budują łuku. O pierwszych butach dla dziecka, które dopiero zaczyna chodzić, piszemy w tekście o 13-miesięcznym dziecku.
Boso, ruch i zabawa – to naprawdę działa
Skoro łuk kształtuje się w miarę, jak dziecko rośnie i chodzi, najlepsze, co możesz zrobić, to dać stopom pracować. Australijski rządowy serwis Better Health zaleca, by maluchy jak najczęściej chodziły boso, bo wspiera to równowagę, postawę i koordynację, a uczące się chodzić dzieci – boso lub w butach z miękką podeszwą. AAP dodaje, że na zewnątrz but jest potrzebny do ochrony stopy i że lepiej nie mieć butów wcale niż za ciasne.
- chodzenie boso po bezpiecznych, zróżnicowanych powierzchniach – trawie, piasku, dywanie, drewnianej podłodze; w domu zamiast kapci skarpetki z antypoślizgiem albo bose stopy;
- wspinanie się na drabinki, chodzenie po krawężniku, po linie położonej na podłodze, skakanie na skakance i na trampolinie;
- zabawy stopami: zbieranie palcami chusteczek, kulek, klocków, rysowanie kredką trzymaną palcami, chodzenie na palcach i na piętach jak „krasnoludek i olbrzym”;
- rower, pływanie, taniec – wszystko, co wzmacnia mięśnie stóp, łydek, ud i pośladków.
mp.pl wskazuje, że przydatne są ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp, kończyn dolnych, pośladków i brzucha. Ćwiczenia nie są „lekarstwem” na fizjologiczne płaskostopie – ono i tak minie samo – ale pomagają, gdy dziecko jest mało aktywne, ma obniżone napięcie mięśniowe albo szybko się męczy. Jeśli ortopeda zaleci fizjoterapię, pozwoli to dobrać ćwiczenia do konkretnej stopy. Ważna jest też prawidłowa masa ciała – nadwaga dodatkowo obciąża stopy i kolana. Wagę i wzrost przedszkolaka sprawdzisz na siatkach centylowych dla 5-latka i w poradniku jak czytać siatki centylowe.
Koślawe kolana i stopy – krótko
Płaskostopie często idzie w parze z koślawością kolan (nogi w kształcie litery „X”). U przedszkolaków to także zwykle etap rozwoju. Według mp.pl fizjologiczna koślawość kolan jest największa między 2. a 4. rokiem życia, a zmniejsza się między 4. a 6. rokiem. Za mieszczącą się w normie uważa się sytuację, gdy przy złączonych kolanach odległość między wewnętrznymi kostkami nie przekracza 5–6 cm. Fizjologicznej koślawości się nie leczy, ale warto ją obserwować co kilka miesięcy.
Pomaga zachęcanie do ruchu, kontrola masy ciała i unikanie siadu w literę „W” (pupa między piętami) – lepszy jest siad „po turecku”. Do lekarza warto zgłosić się, gdy koślawość nie cofa się do 6. roku życia, jest wyraźnie większa po jednej stronie albo się nasila.
Kiedy do ortopedy – sygnały, których nie warto przeczekiwać
Większość płaskich stóp u dzieci nie wymaga żadnego leczenia. Na wizytę u pediatry, a potem u ortopedy dziecięcego, umów się, jeśli zauważysz:
- ból stóp, kostek, łydek lub kolan – zwłaszcza nawracający, budzący w nocy albo ograniczający zabawę (pamiętaj, że nocne bóle nóg u przedszkolaków mają też inne przyczyny – o nich w tekście o bólach wzrostowych u dziecka);
- sztywność – stopa nie odzyskuje łuku na palcach ani w siadzie, ograniczony ruch w stawie skokowym lub na boki;
- jednostronność – płaska tylko jedna stopa albo wyraźna różnica między nogami;
- utykanie, uporczywe chodzenie na palcach lub wyraźnie nietypowy chód;
- częste upadki, potykanie się, szybkie męczenie się przy chodzeniu, którego nie widać u rówieśników;
- otarcia, odciski, zaczerwienienie po wewnętrznej stronie stopy;
- płaską stopę u dziecka, które wcześniej miało łuk, albo płaskostopie, które utrzymuje się i dokucza po 6.–7. roku życia;
- współistniejące obniżone napięcie mięśniowe, opóźniony rozwój ruchowy lub choroby neurologiczne.
Te sygnały wymienia zarówno NHS (ból, sztywność, częste urazy stóp i kostek, problemy z chodem i równowagą, jednostronność, nowe płaskostopie), jak i AAP (ból, otarcia po wewnętrznej stronie stopy, sztywność, ograniczony ruch stopy i stawu skokowego). Stopy, chód i postawę sprawdza też pediatra podczas bilansów – to dobra okazja, żeby zapytać o niepokojące rzeczy. Co jeszcze sprawdza się u przedszkolaka i co powinien umieć 5-latek, opisujemy w artykule o 5-letnim dziecku.
Operacje płaskostopia u dzieci są rzadkością. AAOS podkreśla, że dzieci prawie nigdy ich nie potrzebują; rozważa się je głównie u nastolatków z uporczywym bólem albo gdy stopa staje się sztywna.
Najczęstsze pytania
Czy płaskostopie u 3-latka to powód do zmartwienia?
Zwykle nie. U trzylatka stopa płasko-koślawa jest typowym etapem rozwoju – łuk zasłania podściółka tłuszczowa, a więzadła są wiotkie. Jeśli stopa nie boli, jest elastyczna (łuk wraca na palcach) i dziecko sprawnie biega, wystarczy obserwacja i dużo ruchu.
Czy wkładki ortopedyczne wyleczą płaskostopie u dziecka?
Nie. Wkładki nie wytworzą łuku ani nie zmienią kształtu stopy – mówią o tym zarówno AAP, jak i NHS. Mogą natomiast łagodzić ból i zmęczenie stóp, dlatego zaleca się je głównie dzieciom z dolegliwościami. O ich potrzebie powinien zdecydować ortopeda lub lekarz rehabilitacji.
Czy chodzenie boso pomaga na płaskostopie?
Chodzenie boso nie „wyleczy” płaskostopia, ale jest dla stóp malucha dobre: Better Health zaleca je, bo wspiera równowagę, postawę i koordynację. Łuk i tak kształtuje się w miarę, jak dziecko rośnie i dużo się rusza. Boso najlepiej w domu i na bezpiecznych powierzchniach (trawa, piasek), a na ulicy w wygodnych, niezbyt ciasnych butach.
Jak sprawdzić, czy dziecko ma płaskostopie?
Popatrz na stopę dziecka, gdy stoi boso, a potem gdy wspina się na palce i gdy siedzi z nogami w powietrzu. Jeśli łuk pojawia się na palcach i w siadzie, płaskostopie jest elastyczne i najczęściej fizjologiczne. Odcisk mokrej stopy na papierze bywa ciekawostką, ale nie zastąpi oceny lekarza – zwłaszcza gdy stopa boli lub jest sztywna.
Do jakiego lekarza z płaskostopiem u dziecka?
Pierwszym krokiem jest pediatra (może ocenić stopy np. przy bilansie), który w razie potrzeby skieruje do ortopedy dziecięcego. Na NFZ do ortopedy potrzebne jest skierowanie. Leczenie, wkładki i ćwiczenia ustala ortopeda lub lekarz rehabilitacji, a prowadzi fizjoterapeuta dziecięcy.
Źródła
- Medycyna Praktyczna (mp.pl): Koślawość kolan i stóp u dzieci, dr Alicja Koczwara
- American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo): Flexible Flatfoot in Children
- American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org): Flat Feet and Fallen Arches
- NHS: Flat feet
- Better Health Channel (Victoria State Government): Children’s feet and shoes
- American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org): Shoes for Active Toddlers