Trzeci tydzień ciąży

Trzeci tydzień ciąży to moment, w którym ciąża zaczyna się naprawdę. Położnicy liczą jej wiek od pierwszego dnia ostatniej miesiączki, więc dopiero teraz — mniej więcej w połowie cyklu — dochodzi do owulacji i zapłodnienia. W drugim tygodniu ciąży organizm przygotowywał się do uwolnienia komórki jajowej, a teraz plemnik spotyka się z nią w jajowodzie i daje początek nowemu życiu. Choć przyszła mama nie czuje jeszcze żadnej różnicy, w jej ciele rozpoczyna się jeden z najbardziej niezwykłych procesów całego kalendarza ciąży.

Co się dzieje w trzecim tygodniu — zapłodnienie i pierwsze podziały

Do zapłodnienia dochodzi najczęściej w bańce jajowodu, czyli jego najszerszej części. Komórka jajowa po owulacji zachowuje zdolność do zapłodnienia tylko przez około dobę, dlatego okno, w którym może dojść do poczęcia, jest krótkie — na szczęście plemniki potrafią przetrwać w drogach rodnych kobiety nawet kilka dni i „czekać” na owulację. Ten z plemników, który jako pierwszy przeniknie przez osłonkę komórki jajowej, łączy się z nią w jedną komórkę — zygotę. Od tej chwili istnieje już kompletny, niepowtarzalny zestaw materiału genetycznego przyszłego dziecka.

Zygota niemal natychmiast zaczyna się dzielić. Ten etap nazywa się bruzdkowaniem: z jednej komórki powstają dwie, potem cztery, osiem i kolejne. Powstające w ten sposób komórki to blastomery. Co ciekawe, zarodek na razie wcale nie rośnie — kolejne podziały odbywają się wewnątrz otaczającej go osłonki przejrzystej, więc komórki stają się coraz mniejsze, a całość zachowuje mniej więcej rozmiar pierwotnej komórki jajowej, niewidoczny gołym okiem.

Wędrówka zarodka do macicy (morula, blastocysta)

Równocześnie z podziałami zarodek przesuwa się jajowodem w stronę jamy macicy. Pomagają mu w tym ruchy rzęsek wyściełających jajowód oraz delikatne skurcze jego ścian. Cała podróż trwa kilka dni i przebiega według zadziwiająco powtarzalnego planu.

Około trzeciej doby po zapłodnieniu zarodek jest już zbitą kulą kilkunastu–dwudziestu komórek. Wyglądem przypomina owoc morwy, dlatego nazywa się go morulą (od łacińskiego morum — morwa). Już na tym etapie komórki zaczynają się różnicować: warstwa zewnętrzna da początek trofoblastowi, z którego później rozwinie się łożysko, a komórki położone wewnątrz utworzą właściwy zarodek.

Około piątej doby między komórkami pojawia się płyn i zarodek przekształca się w blastocystę — pęcherzyk z jamą wypełnioną płynem, otoczoną trofoblastem, w którym wyodrębnia się skupisko komórek zwane węzłem zarodkowym. Na przełomie piątej i szóstej doby blastocysta „wykluwa się” z osłonki przejrzystej. To ważny moment: dopiero pozbawiony osłonki zarodek może przylgnąć do błony śluzowej macicy.

Około szóstej doby blastocysta, która dotarła już do jamy macicy, styka się z jej błoną śluzową, a około siódmej doby rozpoczyna się implantacja — zarodek stopniowo wnika w endometrium, gdzie będzie się rozwijał przez całą ciążę, aż do porodu. W skrócie oś czasu wygląda tak:

• doba 1.–2. — zygota i pierwsze podziały (2–4 blastomery),
• około doby 3. — morula, zbita kula kilkunastu komórek,
• około doby 5. — blastocysta z jamą wypełnioną płynem, wykluwanie z osłonki przejrzystej,
• doba 6.–7. — zetknięcie z błoną śluzową macicy i początek implantacji.

Czy można coś poczuć — pierwsze sygnały

Na tym etapie ciąży przyszła mama zwykle nie odczuwa jeszcze niczego niezwykłego — i jest to całkowicie normalne. Zarodek dopiero wędruje do macicy, a hormonalna „lawina” charakterystyczna dla ciąży jeszcze się nie rozpoczęła. Jeśli jakiekolwiek sygnały mają się pojawić, to raczej pod koniec tygodnia, gdy zarodek zaczyna zagnieżdżać się w błonie śluzowej macicy.

U części kobiet w okresie implantacji pojawia się delikatne plamienie, wyraźnie skąpsze i krótsze niż miesiączka — to tak zwane plamienie implantacyjne, związane z wnikaniem zarodka w bogato unaczynioną śluzówkę. Inne wczesne odczucia — tkliwość piersi, wahania nastroju, większa senność czy lekkie pobolewanie w podbrzuszu — łudząco przypominają objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Właśnie dlatego tak wiele kobiet bierze pierwsze sygnały ciąży za zapowiedź zbliżającego się okresu.

Warto więc uzbroić się w cierpliwość: w trzecim tygodniu ani samopoczucie, ani wygląd ciała nie dają jeszcze wiarygodnej odpowiedzi na pytanie, czy doszło do poczęcia. Brak jakichkolwiek objawów niczego nie przekreśla, a ich obecność niczego nie przesądza.

Determinacja płci i cechy dziedziczne

Choć na poznanie płci dziecka trzeba będzie poczekać jeszcze wiele tygodni, sama płeć jest ustalona już w chwili zapłodnienia. Komórka jajowa zawsze niesie chromosom X. O płci decyduje więc plemnik: jeśli niesie chromosom X, rozwinie się dziewczynka (XX), a jeśli chromosom Y — chłopiec (XY). Żadna dieta ani „metoda planowania płci” nie ma na to wpływu — rozstrzygnięcie zapada w ułamku sekundy, w chwili połączenia komórek rozrodczych.

Razem z płcią zostaje przesądzona cała genetyczna „instrukcja” dziecka. Zygota zawiera 23 pary chromosomów — po połowie od mamy i od taty — a w nich zapisane są między innymi kolor oczu i włosów, grupa krwi, przewidywany wzrost czy rysy twarzy. Które cechy ujawnią się u dziecka, zależy od kombinacji genów obojga rodziców, dlatego rodzeństwo z tej samej pary może być do siebie zupełnie niepodobne. Zdarza się też, że zarodek na bardzo wczesnym etapie dzieli się na dwa — wtedy rozwijają się bliźnięta jednojajowe, o identycznym zestawie genów.

Co robić już teraz (kwas foliowy, używki, leki)

Trzeci tydzień to czas, w którym zdrowe nawyki mają ogromne znaczenie — także dlatego, że wiele kobiet nie wie jeszcze o ciąży. Najważniejszy konkret to kwas foliowy: zalecana dawka dla kobiet planujących ciążę i ciężarnych wynosi 400 mikrogramów dziennie, najlepiej rozpoczęta jeszcze przed poczęciem i kontynuowana co najmniej do końca 12. tygodnia ciąży. Kwas foliowy zmniejsza ryzyko wad cewy nerwowej, a cewa nerwowa zamyka się w pierwszych tygodniach — często zanim test ciążowy w ogóle pokaże dwie kreski.

• przyjmuj 400 µg kwasu foliowego dziennie — to podstawa profilaktyki wad cewy nerwowej,
• całkowicie odstaw alkohol — żadna jego ilość w ciąży nie została uznana za bezpieczną,
• rzuć palenie (również e-papierosy) i unikaj biernego dymu,
• nie odstawiaj samodzielnie leków przyjmowanych przewlekle — o ich dalszym stosowaniu zdecyduje lekarz,
• przed przyjęciem jakiegokolwiek nowego leku lub suplementu upewnij się, że jest bezpieczny na wczesnym etapie ciąży,
• informuj lekarzy i stomatologa o możliwej ciąży, na przykład przed badaniami z użyciem promieniowania rentgenowskiego.

Warto też zadbać o zbilansowaną dietę, regularny, umiarkowany ruch i odpowiednią ilość snu. Jeśli ciąża jest planowana, to dobry moment, by działać tak, jakby już się zaczęła — bo z punktu widzenia rozwijającego się zarodka właśnie tak jest.

Kiedy test i beta-hCG mają sens

To jedno z najczęstszych pytań na tym etapie — i jednocześnie źródło wielu rozczarowań. Gonadotropina kosmówkowa (hCG), czyli hormon wykrywany przez testy ciążowe, jest produkowana przez trofoblast dopiero po implantacji zarodka. Skoro implantacja zaczyna się mniej więcej pod koniec trzeciego tygodnia, test wykonany w jego trakcie po prostu nie ma czego wykryć — wynik negatywny niczego wtedy nie przesądza.

Po zagnieżdżeniu stężenie hCG rośnie bardzo szybko — na początku ciąży podwaja się mniej więcej co trzy doby. Najpewniejszy wynik domowego testu z moczu uzyskasz, wykonując go od dnia spodziewanej miesiączki; część czułych testów daje wiarygodny wynik już około 3,5 tygodnia ciąży, a ich deklarowana skuteczność sięga wtedy 99%. Badanie beta-hCG z krwi wykrywa ciążę nieco wcześniej niż test z moczu i pozwala też śledzić przyrost stężenia hormonu, jeśli lekarz uzna to za potrzebne.

Na badanie USG jest natomiast zdecydowanie za wcześnie — zarodek jest teraz mikroskopijnych rozmiarów i żadna aparatura go jeszcze nie uwidoczni. Najbliższe dni przyniosą za to zakończenie implantacji i początek prawdziwej hormonalnej rewolucji, o której piszemy w artykule o czwartym tygodniu ciąży.